WPZ excursie Wiesbaden

Gedurende het pinksterweekend van 14 tot en met 16 mei 2005 organiseerde de Werkgroep Pleistocene Zoogdieren op uitnodiging van Dr. Thomas Keller van het Landesamt für Denkmalpflege in Hessen (Duitsland) een excursie in de geologisch zeer interessante omgeving van Wiesbaden - Darmstadt.

Meer dan 30 personen namen deel aan deze veelzijdige excursie. Op het programma stonden onder meer lezingen, bezichtigen en bestuderen van de beroemde fossielen-collecties uit de klassieke vindplaatsen Mosbach (Pleistoceen) en Messel (Eoceen) en
het zelf verzamelen van fossielen in de Mosbacher zanden I en II.

Zaterdag 14 mei.
Na maandenlange voorbereiding door de voorbereidingscommissie kwamen de deelnemers aan de excursie rond 16.00 uur samen in restaurant Schützenhof te Wiesbaden. Na wat te hebben gedronken en bijgepraat begeven we ons te voet naar het nabijgelegen naar Schloss Biebrich waar de kantoren en de Mosbach collectie van het Landesamt für Denkmalpflege Hessen zijn ondergebracht. Onze gastheer Thomas Keller en zijn collega gastvrouw Anne Sander hebben in het depot en in de kantoorruimten enkele karakteristieke fossielen uit de Mosbacher zanden uitgestald en geven daarbij uitgebreide informatie over het bergen en prepareren van de fossielen. In de gezellige informele sfeer die hier ontstond was iedereen in de gelegenheid vragen te stellen, de fossielen van nabij te bestuderen en te fotograferen. Zelfs aan drankjes was gedacht door Thomas en Anne.

Tot op heden zijn uit de Mosbacher zanden niet minder dan 65 soorten zoog-dieren geborgen, waaronder de zuidelijke mammoet (Mammuthus meridionalis), steppe-mammoet (Mammuthus trogontherii), de bosolifant (Elephas antiquus) de steppewisent, Bison priscus, verschillende hertensoorten, paarden, roofdieren enz. Al deze dieren zijn uit verschillende perioden van het zeer vroege Vroeg-Pleistoceen tot en met het Midden-Pleistoceen.

Na bezichtiging van de collectie wandelen we weer terug naar restaurant Schützenhof waar we gezamenlijk dineren.

De eerste excursiedag wordt besloten met een diapresentatie door Thomas Keller over de geologische opbouw van de streek, over de wereldvermaarde Mosbacher zanden (Vroeg- en Middenpleistoceen) met hun rijke fossiele fauna's.
De naam is ontleend aan het dorpje Mosbach bij Wiesbaden, waar de afgelopen 150 jaar in meerdere groeven zand, grind en kalksteen werd gedolven. Bij die ontginningswerkzaamheden zijn door arbeiders zeer vele fossielen geborgen die een ouderdom hebben tot wel meer dan 890.000 jaar.
Complete skeletten werden niet geborgen in de Mosbacher groeven, ondanks de overvloed aan fossielen, en, gezien het geologische verleden van deze zanden valt dat ook voor de toekomst niet te verwachten. Uit de vondsten blijkt namelijk hier gaat om losse botten en kiezen die na het uiteenvallen van het kadaver zijn afgezet in een “fossielenval” in het gebied waar de “oer” Main en de “oer” Rijn samenvloeien. Uit de vele vraatsporen aan de fossielen is te zien dat aaseters een belangrijke rol hebben gespeeld bij het uiteenvallen van een kadaver. Uit het ontbreken van rolsporen leidt men af dat de botten niet ver getransporteerd, -en dus uit die omgeving afkomstig,- zijn.

Zondag 15 mei.
Fossielen excursie in de groeven Dyckerhoff, kalkofen en Ostfeld Wiesbaden.
Op deze stralende dag gaan de WPZ leden,- we zijn tenslotte een werkgroep nietwaar-, zelf aan de slag in de zand- en kalksteengroeven te Wiesbaden. Thomas geeft eerst uitleg over de historie en de geologie van de groeven, waarna de deelnemers zich over de groeve verspreiden om fossielen te verzamelen. De vondst-mogelijkheden zijn zeer reëel, zoals later op de dag zou blijken, maar de fossielen zijn erg broos. Een slagtandfragment van een steppemammoet valt al snel in kleine brokjes uiteen. Alle verzamelaars vinden wel wat, al zijn het maar stukjes bot of gastropoden. De topstukken van deze dag zijn wel een metacarpale fragment van een Etruskische neushoorn en een onderkaak van een bever.

De lunch werd in de groeve Dyckerhoff genuttigd. Onze gastheer Thomas had het idee geopperd, dat alle deelnemers uit zijn of haar eigen landstreek iets te eten of te drinken mee zou brengen. Dat leidde tot een heel uitgebreide en gevarieerde lunch.

Bezoek aan het museum Wiesbaden. Aan het eind van de dag worden we in het dan al lang gesloten museum welkom geheten door Dr. Fritz Geller-Grimm waarna we de wetenschappelijke Mosbach collecties in de depots van het museum mogen bekijken. Laden vol, kasten vol, stellingen vol met fossielen uit de Mosbacher zanden mogen ook hier bestudeerd, bekeken en gefotografeerd worden. De verzameling van dit museum behoort tot een van de belangrijkste verzamelingen met fossiele resten uit de Mosbach Sande. Deze verzameling is relatief oud en er bevinden zich daar dan ook veel grote stukken, zoals een reusachtig dijbeen van vermoedelijk een zeer grote bosolifant, en een gigantische onderkaak met de laatste molaren (m3) van de steppenmammoet. Dat duidt duidelijk op een afgraving van de zanden met de schop. Een wijze waarop veel beenderen direct opgemerkt worden. Opvallend in deze collectie is de grote hoeveelheden geweistangen van de reusachtige uitgestorven eland, Alces latifrons.

Maandag 16 mei. Deze laatste excursiedag begint met een bezoek aan het Hessisches Landesmuseum te Darmstadt, dat om deze tijd nog voor het publiek gesloten is. In dit buitengewoon fraaie museum zijn meerdere skeletten en reconstructies van bosolifant, mammoeten, dwergnijlpaarden, herten enzovoorts opgesteld. Een daarvan, het skelet van de bosolifant van Crummstadt is menig WPZ-lid bekend. Het werd indertijd door Professor Wighart von Koenigswald in ons tijdschrift Cranium beschreven. Nu is het één van de pronkstukken van het museum. Deze Laat-Pleistocene olifant (Laatste Interglaciaal) is samen met een aantal andere bijzondere resten uit het Eemien die gevonden zijn in de Oberrhein-ebene nabij Darmstadt. Een groot deel van de tentoonstellingsruimte wordt ingenomen door fossielen en reconstructies van de unieke Eocene fauna's uit de Messelgroeve. Dit museum herbergt ook de beroemde collecties bijeengebracht door de Duitse zoöloog en paleontoloog Kaup. Alle deelnemers krijgen enkele uren lang de tijd om alles te bezichtigen en desgewenst te fotograferen. En natuurlijk zijn ook hier Thomas en Anne steeds in de buurt om toelichting te geven.

De groeve Messel (Eoceen)
De groeve Messel is aan het eind van de 19 e eeuw ontstaan toen olie werd gewonnen uit de oliehoudende ”schiefer” gesteenten. (Ölschiefer). De groeve is momenteel niet meer in gebruik, maar voor onderzoekers nog steeds toegankelijk. In de lagen, die een Eocene ouderdom (49 miljoen jaar) hebben, is een buitengewoon rijke fauna ontdekt van een tot dan toe ongekende samenstelling met onder andere vroege zoogdieren, amfibieën, vissen, vogels en planten. Het grote belang van deze Fauna blijkt wel uit het feit dat de groeve Messel opgenomen is op de “werelderfgoedlijst” van de Unesco. Ook hier krijgen we uitgebreide informatie over de geologische bijzonderheden van de groeve. Thomas demonstreert hoe eenvoudig de zachte olie (en water)houdende “schiefer”gesteente zich laat splijten met een simpel keukenmes. Daarbij blijkt al snel hoe fossielrijk de gesteenten zijn. In nog geen 5 minuten tijd worden viswerveltjes, schubben en boomblaadjes gevonden.
Aan de buitelucht bloot gesteld verweert de steen al heel snel, en blijft er niet veel anders dan poeder over. Op het diepste punt van de groeve (60 m) is een geologische boring verricht, waaruit blijkt dat er nog pakketten oliehoudende lagen met een dikte tot wel 150 m onder de groeve liggen. Water dat uit de boorpijp naar bovenkomt heeft een sterke zwavellucht, hetgeen een verwijzing is naar het vulkanische verleden van deze geologische formaties. Op de terugweg naar de uitgang wordt een willekeurig geraapte steen gespleten, en tot ieders verbazing een complete baars te bevatten. Deze zal door conservatoren van het Hessisches Landesmuseum te Darmstadt worden geconserveerd.

Tussen de middag gebruiken we gezamenlijk een geanimeerde lunch in een nabijgelegen restaurantje. En tijdens dit samen zijn wordt door WPZ-lid Dick Mol een dankwoord uitgesproken aan onze gastheer Thomas en aan onze gastvrouw Anne, voor wie geen moeite te veel was om het de deelnemers naar de zin te maken. In zijn daaropvolgende speech benadrukte Thomas, dat het een hele eer is om de WPZ te gast te hebben.

Dit is voor sommige WPZ leden tevens het einde van deze excursie, en zij begeven zich na een hartelijk afscheid richting Nederland. De rest van het gezelschap begeeft zich naar de groeve Messel, in de omgeving van Darmstadt.

Na het bezoek aan de Messelgroeve nemen de deelnemers hartelijk afscheid van elkaar en van hun gastheer en gastvrouw, om zich op weg naar Nederland te begeven.

Tijdens deze zeer geslaagde bijeenkomst is het idee ontstaan om Thomas Keller uit te nodigen voor een lezing tijdens een van de in de toekomst te houden wpz-bijeenkomsten. Thomas heeft reeds toegezegd en het bestuur van de WPZ is geïnformeerd. Volgend jaar, zo is het plan, zal in mei of juni een bijeenkomst plaatsvinden met als thema “De Steppenmammoet”. Thomas Keller zal dan een uitvoerige lezing houden over de Mosbach Sande en uit Engeland wordt de heer Nigel Larkin uitgenodigd die zal spreken over een nagenoeg compleet skelet van de Steppenmammoet dat in West-Runton (East Anglia) werd opgegraven. Dit skelet heeft een ouderdom dat overeenkomt met de steppenmammoeten van Mosbach. Dat belooft een interessante dag te worden.