مقدمه

آيين نامه حاضر به منظور تبيين معيارهايي كه در انتخاب، نگهداري و وجين مواد كتابخانه در نظر گرفته مي شود، تدوين شده است و هر دو سال يكبار توسط كميته انتخاب مواد كتابخانه مورد بازبيني قرار مي گيرد و پس از تصويب هيات مديره سازمان قابل اجرا خواهد بود.

تعريف اصطلاحها:

2-1- واژه هاي كتاب، مواد و مترادفهاي آن در اين آيين نامه، داراي معنايي گسترده است كه همه رسانه ها-اعم از چاپي، ديداري و شنيداري، ميكروفيلم و نرم افزار را در برمي گيرد.

تبصره: انتخاب نسخه هاي خطي، تابع آيين نامه جديد است.

2-2- واژه انتخاب "به معني افزودن، نگاه داشتن و يا وجين مواد مجموعه است" و به معناي تاييد محتواي آن از سوي كتابخانه نيست.

2-3- مقصود از " كتابخانه" كتابخانه مركزي و كتابخانه هاي اقماري آستان قدس رضوي در شهر مشهد و ساير شهرستانهاست.

2-4- "مواد جزوه اي" اثر چاپي كوچكي است شامل چند صفحه كه به هم متصل بوده و معمولا از 49 صفحه تجاوز نمي نمايد.

2-5- "مطبوعات آرشيوي" به آن دسته از مطبوعات اطلاق مي شود كه پس از ثبت در كاردكس و تكميل دوره آن صحافي شده و در مخزن نگهداري مي شوند.

2-6- "مطبوعات روز" منظور آن دسته از نشرياتي است كه بطور روزانه جهت مطالعه مراجعان در تالارهاي مطبوعات روز تهيه مي گردند و آن نسخه ها جنبه آرشيوي ندارند.

3- اهداف كتابخانه: كتابخانه در جهت تحقيق اهداف زير خود را مسوول مي داند:

3-1- ترويج و گسترش فرهنگ و علوم اسلامي

3-2- كمك به ارتقاء سطح آگاهي جامعه نسبت به فرهنگ و تمدن ايران و جهان

3-3 كمك به خود فراگيري افراد و نيز كمك به مطالعات رسمي

3-4- كمك به معلومات همه اقشار جامعه

3-5- غني سازي اوقات فراغت و ترويج فرهنگ مطالعه و كتابخواني

4- خدمات كتابخانه: خدمات اساسي كتابخانه عبارت است از انتخاب، سازماندهي و اشاعه مواد خواندني، ديداري و شنيداري (اين مواد براي استفاده در محل كتابخانه و هم براي امانت و كتاب رساني سيار به خارج از كتابخانه مي باشد) .

5- سياست فراهم آوري مواد: كتابخانه تلاش مي كند نيازهاي اطلاعاتي استفاده كنندگان بالقوه و بالفعل را برآورده سازد.

تبصره: مسووليت كتابخانه در خدمت رساني به همه شهروندان ايجاب مي كند كه سليقه هاي شخصي در مديريت مجموعه نقش تعيين كننده نداشته باشد. از سوي ديگر ديدگاههاي يك نويسنده يا هنرمند نيز نبايد موجب گزينش يا حذف آثار او در مخزن كتابخانه شود.

انتخاب مواد: درباره اين مساله سه موضوع مهم قابل فهم است:

الف: مسووليت انتخاب

ب: ابزارهاي انتخاب

ج: معيارهاي انتخاب

6-1- مسووليت انتخاب مواد: مسووليت اصلي انتخاب مواد، با رئيس سازمان است، كه وي با تشكيل جلسه كميته گزينش مواد، مركب از كارشناسان و كتابداران خبره، وظيفه اتخاب، يا وجين مواد و نظارت بر فرايند مجموعه سازي و ارزيابي مجموعه ها را بر عهده ايشان قرار مي دهد.

6-2- ابزرهاي انتخاب: نمونه هاي ارسالي از سوي ناشران و بعضا فهرستها و نشريات نقد كتاب از ابزارهاي اساسي در امر انتخاب مواد مي باشند. پيشنهادهاي كاركنان و مراجعه كنندگان كتابخانه نيز به طور فعال در فرايند انتخاب مواد مورد استقبال قرار مي گيرد.

تبصره: هدايا و موقوفات: كتابخانه تنها آن دسته از مواد اهدايي را مي پذيرد كه به وضوح در چهارچوب خط مشي انتخاب مجموعه باشد. هدايا جزو متعلقات كتابخانه به حساب خواهند آمد و اهدا كننده نمي تواند هيچگونه شرايط و محدوديت هايي را به كتابخانه تحميل نمايد. كتابخانه مي تواند موادي را كه براي مجموعه لازم نباشد نپذيرد:

6-3- معيارهاي عمومي براي انتخاب مواد:

6-3-1- توجه به تاريخ و فرهنگ اسلامي و ملي

6-3-2- مقبوليت و اعتبار نويسنده

6-3-3- اعتبار، صحت و روزآمد بودن اطلاعات

6-3-4- جامعيت موضوعي و عمق محتواي اثر

6-3-5- شايستگي ادبي و يا نفاست هنري

6-3-6- نياز مراجعان

6-3-7- ارتباط داشتن با مجموعه موجود

6-3-8- شكل ظاهري

تبصره 1: نگهداري يا وجين مواد كتابخانه: براي حفظ كيفيت مواد كتابخانه ضروري است كه همواره مجموعه مورد نقد و بررسي قرار گيرد. چه بديهي است كه اطلاعات همواره در حال تغيير است و نگهداري اقلام منسوخ مانع توسعه مجموعه و تهيه منابع جديد مي گردد.

بنابراين كتابخانه ناگزير است كه همواره موادي را كه مورد نياز نيست از مجموعه برچيند و اين عمل (وجين) بر اساس آِيين نامه جداگانه (ويژه وجين) كه به تصويب هيات مديره كتابخانه رسيده است انجام مي شود (ر.ك: به پيوست 1)

تبصره 2: معيارهاي جايگزيني مواد وجين شده و مفقود: مواد مفقود يا وجين شده به طور خوركار با نمونه هاي مشابه، جايگزين نمي شوند. جايگزيني هر مورد از اين مواد بايد منطبق با معيارهاي انتخاب باشد.

6-4- معيارهاي ويژه براي انتخاب كتاب:

6-4-1- كتابهاي داستاني: داستانهايي كه جنبه انحرافات اخلاقي و مبتذل و القاء نظريات ضد دين دارد براي تالارهاي مطالعه و بخشهاي گردش مواد انتخاب نمي شوند؛ كتابخانه با مد نظر داشتن معيارهاي عمومي انتخاب، تلاش مي كند تا نيازها و خواسته هاي جامعه استفاده كننده را متناسب با سطوح آموزش و مهارتهاي مطالعه ايشان برآورده نمايد.

6-4-2-منابع مرجع: در انتخاب منابع مرجع، ارزش موضوعي بيش از روش و ارايه مطالب مورد تاكيد است. آثار فوق تخصصي و حرفه اي، خارج از چارچوب خدمات كتابخانه قرار دارد و انتخاب نمي شود

6-4-3- آثار مذهبي: چون ترويج فرهنگ اسلامي، به خصوص فرهنگ تشيع از جمله وظايف مهم كتابخانه است، از اين رو منابع معتبر شيعي و علوم اسلامي انتخاب مي شوند. كتابهاي مقدس اديان، مواد تاريخي و تحقيقات تطيبقي اديان و مذاهب نيز انتخاب و تهيه مي شوند.

6-4-4-زبانهاي خارجي: مواد مربوط به يادگيري زبانهاي پراستفاده خارجي مانند عربي، اردو، انگليسي، فرانسه و نيز منابع تحقيقاتي درباره اسلام و ايران، و مراجع عمومي (نه فوق تخصصي) به علاوه منابع مربوط به علوم كتابداري و اطلاع رساني به زبانهاي رايج تهيه مي گردد.

6-4-5- آثار موسيقي: با توجه به ديدگاههاي گوناگون درباره موسيقي و حساسيت هايي كه در اين موضوع در جامعه ديني وجود دارد و با عنايت به انتساب كتابخانه هاي آستان قدس رضوي به بارگاه ملكوتي ثامن الحجج (ع) كتابخانه با رعايت جانب احتياط از تهيه كتابها و موادي كه در آنها صرفا به آموزش نوعي خاص از ادوات موسيقي و ترويج آنها پرداخته مي شود خودداري مي نمايد.

بديهي است منابعي كه به جنبه هاي نظري و عملي موسيقي مي پردازند با توجه به نياز بخشهاي مختلف تهيه خواهند شد.

6-4-6- نيازهاي منابع كمك آموزشي: اگرچه كتابخانه از آموزش رسمي مراجعان حمايت مي كند اما به عنوان جانشيني براي كتابخانه هاي دانشگاهي و آموزشي عمل نمي كند. رسالت كتابخانه برمبناي تاكيد بر نيازهاي آموزش غير مدرسه اي، مانند تقويت تواناييهاي شخصي، اطلاعات فوق برنامه آموزش و خودفراگيري است.

بنابراين كتابخانه قصد فراهم آوري كتابهاي درسي آموزشگاهي و يا مواد دانشگاهي را كه كاملا تخصصي است ندارد.

6-4-7- اسناد: كتابخانه تنها اسناد مربوط به آستان قدس رضوي و تاريخ خراسان به ويژه شهر مشهد را فراهم مي آورد.

6-4-8- مواد جزوه اي: مواد جزوه اي معتبر مورد لحاظ مي باشد و از تهيه جزوات تبليغاتي پرهيز مي شود.

6-4-9- جلدهاي كاغذي و جلدهاي گالينگور (پارچه اي) : در صورت انتشار يك اثر به دو صورت جلد شوميز و گالينگور، كتابخانه معمولا به لحاظ اقتصادي منابع با جلد شوميز را تهيه مي نمايد. آٍثار كلاسيك بسيار مهم و مشهور كه به دفعات مكرر مورد استفاده قرار مي گيرد به صورت جلد گالينگور يا پارچه اي تهيه مي شود.

6-4-10- نسخه هاي چاپي و الكترونيكي: هنگامي كه يك اثر در دو شكل مذكور ارايه مي شود انتخاب يكي از حالتهاي چاپي و يا الكترونيكي تابع معيارهاي ذيل است:

قيمت و يا هزينه اشتراك، چگونگي دسترسي آُسان و سريع، ارزش به روز بودن منبع و ميزان پيش بيني شده يك منبع. به عنوان مثال يك نمايه الكترونيكي گران قيمت نشريات كه هر روز به صورت شبكه اطلاعات آن روزآمد شده و همواره مورد استفاده مراجعان است بر نسخه چاپي ارزان قيمت ارجح است.

بديهي است در صورت ضرورت و نياز هر دو شكل آن تهيه مي گردد.

6-4-11- كتابهاي همراه با CD و نرم افزاراهاي كامپيوتري: كتابخانه نرم افزارهاي واحد اطلاع رساني را به امانت نمي دهد. بعضي از بسته هاي كتاب و نوارهاي ويديويي معمولا با نسخه نرم افزاري به دست مي رسد. كتابخانه اين نوع مواد را تهيه مي نمايد اما در صورت خراب شدن نرم افزار نسخه تكراري تهيه نمي نمايد.

4-6-12- كتابهاي گويا: علاوه بر معيارهاي عمومي خط مشي مجموعه سازي، انتخاب اين منابع بر اساس كيفيت ارايه تكنيك به علاوه ارزش تاثير صدا و يادگيري مطلب از سوي شنونده است و تهيه نسخه هاي مختصر و كامل آن بر اساس دسترسي به آنها و يا قيمت شان تعيين مي شود. اين مجموعه تنها براي استفاده نابينايان و معلولين نمي باشد و عموم مي توانند از آنها استفاد نمايند.

6-5- انتخاب و نگهداري مطبوعات آرشيوي: تهيه نشريات جهت مخزن آرشيو مطبوعات از انتخاب معاف بوده و حداقل يك نسخه از كليه نشريات داخلي در حد امكانات و توانايي، تهيه مي گردد.

6-5-1- معيارهاي انتخاب:

6-5-1-1- نشريات خارجي: انتخاب اينگونه نشريات در رابطه با موضوعات اسلام، ايران، علوم انساني و علمي- عمومي با توجه به ميزان اشتهار و اعتبار صورت مي گيرد.

6-5-1-2- نشريات غير چاپي:CD و ميكروفيلم و ميكروفيش نشريات به منظور بايگاني دائمي براي مقاصد مرجع خريداري مي شود.

تبصره: در خصوص فراهم آوري نشريات داخلي و خارجي به هر ميزان كتابخانه در زمينه تهيه و خدمات دهي مواد الكترونيكي رشد كند به همان نسبت از تهيه و نگهداري نشريات چاپي صرف نظر مي گردد.

6-6- انتخاب مطبوعات روز: نشريات تالارهاي مطالعه مطبوعات روز را بخش آرشيو مطبوعات و روساي ادارات ذيربط پيشنهاد مي نمايند و كميته انتخاب مواد بررسي و انتخاب مي كند.

تبصره 1: نشريات جديدي كه با بند 6-3 اين آيين نامه مغايرتي ندارند، در صورت نياز مراجعان تهيه مي گردند و در صورت لزوم در كميته انتخاب مواد ادامه تهيه آنها مورد بررسي قرار مي گيرد.

تبصره 2: در صورت وجود اينترنت در بخش مطبوعات (تالارهاي مطبوعات روز) مي توان از خريد برخي عناوين تمام متني كه در اينترنت موجود است خودداري نمود.

تبصره 3: نشريات اهدايي نيز شامل تبصره 6-2 اين آيين نامه مي باشد.

6-6-1- معيارهاي ويژه انتخاب نشريات روز: در تالارهاي مطبوعات روز نشريات با موضوعات اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي، سياسي و ... به طور عام تهيه مي گردند و از ميان نشريات مشابه و هم موضوع، چند عنوان كه از جامعيت بيشتري برخوردارند انتخاب مي گردند.

مواد ديداري: كتابخانه مواد ديداري را براي خدمات رساني به نيازهاي آموزشي- فرهنگي و اطلاع رساني جامعه استفاده كننده تهيه مي نمايد و از تهيه مواد بسيار تخصصي ديداري خودداري مي كند.

تبصره 1: مجموعه موادي كه مخصوص استفاده برنامه هاي آموزشي مدارس يا دانشگاهها مي باشد، خريداري نمي شود.

تبصره 2: فيلمهاي تجاري، تبليغاتي و سينمايي خريداري نمي شود.

6-7-1-معيارهاي ويژه براي انتخاب مواد ديداري:

6-7-1-1-جنبه آموزشي و فرهنگي

6-7-1-2-اجرا با كيفيت بالا و محتواي دقيق

6-7-1-3-مهارت فني در توليد

6-7-1-4-ارايه اطلاعاتي كه تنها در شكل ديداري قابل دسترسي است

6-8- مواد شنيداري: هدف از مجموعه شنيداري فراهم آوري نوارهاي غير موسيقي براي برآوردن نيازهاي عموم با تاكيد بر نوارهاي ديني، علمي و آموزشي است.

6-8-1- معيارهاي ويژه انتخاب مواد شنيداري عبارت است از:

6-7-1-1- تركيب          6-7-1-2- اجرا           6-7-1-3- كيفيت ضبط

اين آيين نامه در 6 ماده، 51 بند و 11 تبصره در تاريخ 1380/12/21 به تصويب هيات مديره سازمان كتابخانه ها، موزه ها و مركز اسناد آُستان قدس رضوي رسيده است.