vitinfa
Вітабскае інфармацыйнае бюро

Internet-вэрсія кнігі:
Курапаты.
Менск, Тэхналёгія, 1994.
© З.Пазьняк, Я.Шмыгалёў, М.Крывальцэвіч, А.Іоў, 1994.

Зянон Пазьняк

КУРАПАТЫ.
ДЗЕСЯЦЬ ГАДОЎ ПАСЬЛЯ

--------------------

Калi я цяпер азiраюся на 10 гадоў назад, то не магу збавiцца ад вострага адчуваньня спрэсаванага часу. Якраз у гэтае 10-годдзе адбылiся ў нас падзеi, якiя фармуюць будучыню, выклiкаюць перамены асноў. Адной з такiх падзеяў, я лiчу, было адкрыцьцё праўды пра Курапаты.

У гiсторыi кожнай нацыi ёсьць свой лёс, свая ўдача, сваё наканаваньне, якiя абумоўленыя i вынiкаюць з характару людзей. Тут ня трэба нiчога шукаць звыш. Звыш дадзена толькi жыцьцё. I тым ня менш у гэтым фiзычным, сацыяльным, духоўным жыцьцi ёсьць падзеi, зьявы, i нават прадметы, якiя набываюць знакавае, вызначальнае, сымвалiчнае значэньне для цэлых эпох. Такiм вызначальным сымвалам i знакам зьяўляюцца для беларусаў Курапаты.

Знакавая зьява характарызуе грамадзтва i вызначае яго. Каб даведацца, што ёсьць грамадзтва ў Беларусi i ў якiм стане яно знаходзiцца, варта зьезьдзiць у Курапаты i паглядзець. Можна не задаваць нiякiх пытаньняў. Разумны ўсё зразумее.

Дэдуктыўная лёгiка падказвае цалкам лягiчны працэс, што, каб перамянiць грамадзтва, дастаткова зьмянiць яго знак. I я пагаджаюся з гэтым.

Дык iдземце ж у Курапаты i прывядзем у парадак усе магiлы, пасадзiм кветкi, паставiм крыжы, пасыпем дарожкi чысьцюткiм пяском i пабудуем там Беларускi Храм, дзе будзе гучэць вечны рэквiем зь мёртвых устаньня тым, якiх забiлi, тым, што маўчалi i вечна маўчаць.

Калi мы гэта зробiм i калi гэта станецца, то мы заўважым ужо iншае грамадзтва, iншыя дачыненьнi i iншы народ. Калi ня зробiм, то ўбачым, што бяз зьмены ў грамадзтве нiчога не пераменiш у запушчаных, згаджаных i зьнявечаных Курапатах -- духоўным люстэрку беларускай нацыi.

* * *

Пра знакавае значэньне Курапатаў падсьвядома я здагадваўся даўно, яшчэ ў 70-х гадах. Мне было абсалютна зразумела, што трэ'было берагчы таямнiцу. Iнакш камунiсты зьнiшчылi б гэтае месца. Такi вопыт я ўжо меў пазьней у гiсторыi з Лошыцай пад Менскам -- месцам, такiм жа, як Курапаты. Сьляды Лошыцкiх расстрэлаў энкавэдзiсты зьнiшчылi ў 1988 годзе, прасачыўшы, як я думаю, накiрунак маiх дасьледваньняў.

Калi мець на ўвазе нармальнае разьвiцьцё грамадзтва, то абсалютна недапушчальным ёсьць забыцьцё нацыянальнай гiсторыi, i асаблiва -- страты памяцi пра генацыд, пра трагiчныя зьявы нацыянальнай мiнуласьцi, якiя перажылi людзi. Забыцьцё гiсторыi прыводзiць да зьнiкненьня культуры. Забыцьцё нацыянальнага мартыралёгу – да бездухоўнасьцi i паўтарэньня забойстваў.

На шчасьце, былi беларусы, якiя рупiлiся пра памяць. Першай працай, якая расказала сьвету пра ленiнска-сталiнска гулаг, была выдатная кнiжка ўспамiнаў салавецкага вязьня бальшавiкоў Францiшка Аляхновiча "У кiпцюрах ГПУ", выдадзеная ў сярэдзiне 30-х гадоў i адразу перакладзеная на шмат якiя мовы Эўропы.

Я прачытаў яе ў бiблiятэчным спэцфондзе ў Вiльнi дзесьцi ў пачатку 70-х гадоў, тыды, калi ўжо ведаў пра Курапаты. Кнiга ўразiла мяне мастацкiм узроўнем i iнтэлегентнасьцю мовы, уменьнем пра страшную турэмную бальшавiцка-расейскую рэчаiснасьць, палоньнiкам якой быў Аляхновiч, расказаць спакойна з вышынi культуранага чалавека.

Мне прыходзiлася назiраць ня раз, як, знаходзячыся ў грубых умовах савецкай рэчаiснасьцi, нармальныя людзi -- беларусы ламалiся, апускалiся i станавiлiся падобнымi на тых, хто акупаваў нашу краiну. Але былi i такiя асобы, як Францiшак Аляхновiч, Ларыса Генiюш, Адам Станкевiч i iншыя вязьнi гугага i пакутнiкi-беларусы, якiя духоўна ўзвышалiся над бальшавiцкiм лягерным брудам i нiшто не заплямiла iхняй душы. Гэта ўсё былi людзi, якiя дахно ахвяравалiся служыць Беларусi. У iхных сэрцах заўсёды была Беларусь. Iм давала моцы беларуская iдэя незалежнасьцi i вольнай Бацькаўшчыны.

Кнiга Аляхновiча, размовы зь незабыўнай Ларысай Генiюш i iншымi вязьнямi мяне найбольш умацавалi ў думцы, што трэба абавязкова давесьцi сьвету праўду пра Курапаты. Але як? Як гэта зрабiць пад савецкай акупацыяй, дзе бязьмежна пануюць КПСС i КГБ? Нават самы вынiковы плян мог бы скончыцца ў тых умовах якiм-небудзь спроткомплексам з басэйнам на месцы Курапатаў цi падземнымi гаражамi для партыйнай намэнклятуры i ветэранаў НКВД.

* * *

З усёй гiсторыi пасьлясталiнскай саветчыны 70-я гады мне падаюцца найбольш задушлiвымi. Гэтая духата, здавалася, вiсела ў паветры, гайдалася i гусьцела пад п'яныя песьнi здэнацыяналiзаваных людзей. Залаты час намэнклятуры. Ён асацыюецца ў мяне чамусьцi з вернападданьнiцкай фiзiяномiяй першага сакратара ЦК КПБ Машэрава, зь яго тандэтным акторствам i пустапарожнiмi выступамi пра "камунiстычную цывiлiзацыю", з апэрацыяй "галiнкi", калi па яго загаду на корм каровам зьсякалi хмызьняк, зь яго кар'ерным iмкненьнем скочыць у Крэмль. Гэты манкурт i "друг пiсацелей" iмкнуўся першым прывесьцi Беларусь да камунiзму: пазачыняў амаль усе беларускiя школы, паўсюдна ўвёў расейскi "язык" i вывеў беларускую мову з афiцыйнага ўжытку; ён асабiста iнiцыяваў зьнiшчэньне гiстарычных цэнтраў беларускiх гарадоў i старажытнай вулiцы Нямiга ў Менску i пры гэтым заiгрываў з членамi Саюзу пiсьменьнiкаў, якiя атрымлiвалi падачкi i цешылiся асабiстым знаёмствам.

Рэдка хто з кiруючых царкоў выклiкаў большую нянавiсьць i агiду ў нармальных беларусаў, чым Машэраў. Цяпер -- хiба што толькi Лукашэнка. Невыпадкова, што непрыяцелi Беларусi старалiся зрабiць культ з гэтага прыхiльнiка Масквы i невылечнага русыфiкатара.

Недзе ў канцы 70-х гадоў, цi ў 80-м, едучы з недазволенай хуткасьцю ў партыйным картэжы, машына Машэрава ўрэзалася ў прычэп з бульбай i ён забiўся. Зьявiўся iншы царок, потым -- iншы, потым яшчэ iншы. Усе яны аднолькава любiлi ўладу. Усе яны аднолькава не любiлi Беларусь.

У пачатку 70-х гадоў я жыў у мiкрараёне Менска ля Лагойскай шашы па вулiцы Кальцова. Хто быў гэты Кальцоў -- нiхто ня ведаў. Сярод вядомых беларусаў такога прозьвiшча не чуваць. Быў такi Кальцоў ў Расеi (там гэта даволi вядомы паэт). Аднак у домакiраўнiцтве мне сказалi, што "Кольцов -- это революционный деятель партии". Ну Бог зь iм. Вулiца Кальцова была на ўскраiне горада. Адсюль адкрываўся вiд на палi i далёкi лес. Побач, справа ад жытнёвага поля -- вёска Зялёны луг. Пзьней, ужо ў канцы 80-х, я занатаваў сабе ў сшытак i пра гэтую вёску, i пра гэты лес:

Дзе вёска некалi стаяла – цяпер мiкрараён.
На Курапаты -- вiд.
З вакон дзевятага паверху
Так вока суцяшае лясiсты краявiд.

Там чвэрць мiльёна душ нявiнных,
Людзей -- цьвет нацыi,
Пад шыльнiкам ляжыць,
Замучаных, забiтых, скатаваных.
I вымiрае памяць навакол
У вёсках здратаваных.

Пяць год перад вайной бальшавiкi
Штодня, штоноч машынамi вазiлi,
Вязалi, ламалi рукi, бiлi,
Сьмярдзючым коркам затыкалi рот,
Каб слоў ня чуць на мове людзкай,
I па-майстэрску ў галаву
Стралялi куляй з матам рускiм.

Здаецца, няма лепшага стану душы, калi цёплым летнiм вечарам iсьцi ўздоўж маладога жыта, якое красуе ў абрамленьнi сасновага лесу i хораша пахне зялёным соладам. Унiзе на доле -- зялёны луг. Пэўна, ад яго i пайшла назва вёскi. Усё проста. проста, як вечнасьць. Неяк, гаворачы пра гэтую вечнасьць i хваёвае хараство з зялёналужскiмi дзядамi, я i наштурхнуўся на тое, што хавалася ў тым недалёкiм лесе -- месца расстрэлаў НКВД. Потым пра тое ж мне расказаў мой добры знаёмы iнжэнер Яўген Шмыгалёў, якi даўно ўжо чуў апавяданьнi вяскоўцаў. Калi мы першы раз прыйшлi ў гэты лес восеньню, пад нагамi шапацела апалае лiсьце, зьдзiмалася ветрам у западзiны магiльных ям. Iх было безьлiч. I гэта мяне ўразiла, як маланка. Няўжо такую страшную справу ня ўдасца падняць на сьвет Божы, няўжо iзноў усё вымра ў нябыт. Бясьсiльле нэрвавала:

Калi ж апошнi сьведка дзён
У дол пяшчаны сыйдзе,
Тады iзноў крывёй бакал
Налье сатрап i злыдзень
I баль пачне сярод чумы чырвонай,
Каб выпiлi да дна
I вымерлi пад корань.

Пямятаю, як доўга тады ў Курапатах хадзiлi мы па гары, спаласаванай магiламi расстраляных. Пiк камунiзму.

Зрэшты, кожны генсек рабiў свой пiк камунiзму. I кожнаму неяк удавалася. Не пашанцавала толькi Гарбачову. Гэты, наслухаўшыся пра эуракамунiзм, пачаў сумяшчаць несумяшчальнае: камунiзм i дэмакратыю, рынак i сацыялiзм, галоснасьць i партыйнасьць, суверэнiтэт i iмпэрыю. Жылi ад зьезду да зьезду. Здалося мала. Рашылi сабраць яшчэ ХIХ-ю партыйную канфэрэнцыю КПСС, каб вырашыць усе пытаньнi. Сыстэму пачало трэсьцi. Ужо былi аб'яўлены галоснасьць, перабудова i паскарэньне. Высьвятлялi: хто перабудаваўся, а хто яшсэ не; савецкiя паэты пiсалi вершы пра перабудову, "чысьцiлi сябе пад Ленiным" i г.д. Нiхто толкам ня ведаў, што трэба, але кожны па-свойму iмкнуўся патрапiць у тон. Стваралася вялiкая прапагандная помпа.

Стала зразумела, што расказаць людзям пра Курапаты можна паспрабаваць якраз цяпер, перад гэтай iхняй ХIХ-й партканфэрэнцыяй, калi сэрвiльная партбiлетная публiка была псыхалягiчна паралiзаваная з-за няпэўнасьцi арыентыраў, а верхнiя бонзы хацелi засьведчыць прыстойную мiну, гэтакi камунiзм "з чэлавечэскiм лiцiм".

* * *

працяг

© vitinfa

дахаты